Skip to main content

Full text of "Adolfi Kiessling Analecta Catulliana"

See other formats


871 
CS.Yk 



Tb l I 



INDEX SCHOLARVM 



IN 



VNIVERSITATE LITTERARIA 
GRYPHISWALDENSI 



PER SEMESTRE AESTIVVM 



ANNI MDCCCLXXVII 



A UIE IX MEJfSIS APKILIS 



HABENDARVM. 



OF mr 



I N S V N T 
ADOLFI KIESSLING ANALECTA CATVLLIANA. 



GRYPHISWALDIAE 

T Y 1' I S F R T [). 6 V I L. K YX I K E 
MDCCCLXXVII. 






VNIVERSITATI8 LITTERARIAE 



GRYPHISWALDENSIS 



R E C T R 



FRIDERICVS MOSLER 



CVM 



CONCILIO ACADEMICO 



S. D. 



CITIBVS ACADEMICIS. 



In Catulli carminibus vel post praeclaras Lachmanni Hauptiique curas etiamnunc extare 
quae philologi medicinam non solum efflagitent verum etiam admittant, cum per hos menses ea 
accuratius enarrabam et a recentissimorum criticorum libidine temeraria vindicabam aliquot 
edoctus sum exemplis. Atque cum sollemnis haec scribendi occasio denuo mihi daretur, 
e re fore putabam si ea quae in unius saltem carminis praeclarissimi, elegiam dico ad M'AlIium 
missam, emendatione atque interpretatione profecisse mihi visus eram proponerem. 

Leguntur vero ea de quibus disputaturus sum inde a versu centesimo quinto : 
105 Quo tibi tum casu, pulcherrima Laodamia, *) 
ereptum est vita dulcius atque anima 
coniugium : tanto te absorbens vertice amoris 

aestus in abruptum detulerat barathrum, 
quale ferunt Grai Pheneum prope Cylleneum 
110 siccare emulsa pingue palude solum, 

quod quondam caesis montis fodisse medullis 
audit falsiparens Amphitryoniades, 



*) Scriptura Laudamia nata ex volgari pronuntiandi ratione, cuius caussas Usenerus meus [Ann. phil. 
1865, 227 sq.] egregie ostendit, et iam ab archetypi correctore emendata — nam laudomia quod hic et v. 74. 80 in 
Veronensi libro fuit ex correctione laudamia ortum est — metro refragatur, si quidem laudamia ex latini 
sermonis natura ditrochaeum efficere debet, quemadmodum et Plinianus ille de Laudicenis [epp. II. 14] 
iocus docet, et poetarum exempla quao composuit Mueller de re metr. p. 265. 



— 4 — 

tempore quo certa Stymphalia monstra sagitta 
perculit imperio detevioris eri, 
115 pluribus ut caeli tereretur ianua divis, 
Hebe nec longa virginitate foret. 
Set tuus altus amor barathro iuit altior illo 
-f- qui tuum domitum ferre iugum docuit. 
Oidiar a grammaticae artis rationibus, quae quantumvis tenui filo crrabunda interpretum vestigia 
regere debent. Quonam, quaero, spectat plusquampcrfectuni tempus quo usus est poeta versu 
108 detulerat? Si cum eis quae proxime antecedunt iungas, ut Laodamia amoris aestu 
tanto vertice in barathrum delata esso dicatur, ut Protesilaus ei eriperetur, vide mihi quam 
insulsa evadat sententia, qua rerum caussarumque nexus in contrarium pervertitur. Protesilai 
enim funere acerbo Laodamia in abruptum miseriarum barathrum deiecta est. Sin vero barathri 
vocabulum de amore alto et insatiabili ideoque funesto quo demersa sit Laodamia accipias, 
quid ultimo iiet quod exscripsi disticho 

Sed tuus altus amor barathro fuit altior illo 
qui tuum domitum ferre iugum docuit? 

Utrius enim barathri altitudinem superasse eius amor putandus est? barathrine 
Pheneatium? 2 ) perquam esset frigidum amoris altitudincm quac animo non scnsibus porcipitur 
sic ad decempedarum modulum exigere, cum praesertim Pheneatium ille emissarius non ob 
voraginis profunditatem, sed propter operis difncultatem insignis fuerit. An altior fuit illo quo 
ipsa abrepta est barathro amoris? qui autem js anior semet ipso altior vocari potest? Nib.il 
istorum , sed ratior.e longe simplicissima Laodaniiae amorem vcl miseriarum atque infortunii 
voraginem profundissimam in quam amoris aestu delata erat superasse et explevisse signihcat 
Catullus. Comparationc igitur absoluta redit sermo ad sententiam antea incohatam: 

Tanto te vertice amoris 
aestus in abruptum detulerat barathrum : 
Set tuus altus amor barathro fuit altior illo 
qui tuum domitum fcrre iugum docuit. 
Sentis iam opinor plusquamperfecti acumen , quo amor Laodamiae quamvis praeceps 
actus tamen malorum barathrum superasse dicitur. Id ipsum vcro quanam in re patcfactum 
esset cum poeta declarare deberet, ultro apparet hoc eum vix alia via instituere potuisse, nisi 
significando quomodo Laodamiae ardores ne mariti quidem morte extingui potuerint. Quod cum 
comparationibus quae inde a versu 119 sequuntur a scri nepotis caritate coiumbulorumque 



2 ) Barathri vocabulum in quo ludit poeta adsumptum est ex Alexandrino poeta qui propriam emissarii 
Pheneatici appellationem novit; cf. Pausan. VIII 14. 2 rd Si fiduaH^n ot tf>«j'tarat Tarrri qmaiv sirnt ztiyowoiqta, 
quibuscum iungenda quae ex Eratostliene profert Strabo VIII p. i!S9 'Eyaroobivr/s a>qel Treyi ( l>trtor piv tuv 
' Aviav . . . ).i[tvdZiu> rd n(jo r?'( noltujf, xaTadrtoHtti d'?is Tivae >///<<ji'c, ove f.ai.tIo6ai Ciijthfja. Alexandriiium 
quoque poetam redolet v. 112 . . ytvSondmiQ ' /1ii<(,tT(,vv>viddtjS , quamquam significationo alia hoc vocabulo 
usus est Callimachus [H. in Cer. 99], cui Ncptuuus audit ojivSondrojo. 



— 5 — 

lascivia ductis ncquaquam effici videamus — iis enim ardentissimi amoris natura in universum 
depingitur 3 ), — sequitur in enuntiato relativo 

qui tuum domitum ferrc iugum docuit 
significari quo documento Laodamia fidem insignem erga maritum mortuum praestiterit. 

Huius vero enuntiati emendatio um demum perfici poterit cum qualem fabulae de 
Protesilai morte formam Catullus expresserit nobis constiterit, quem ad finem quas huius mythi 
fonna subierit mutationes percensore oportet. 

Atque primarium semper in hac fabula obtinuit locum fidei documentum egregium quo 
uxor recens nupta marito comes ad inferos ire sustinuit. Novit hoc catalogi auctor [B 700] 
tou Se /.al a;j.<pi($pucpYis aXoyoq Oula/.vj i^kzktnzzo 
xal $6<j.o$ r^j.iitkr^ ■ t6v &'s>cTavs Aap^avo; avrjp 
viqoi; a-oGpcoG>covTa ttoXu -pwTicTOv 'A^aicov 4 ) 



3) Nam nec tam carum confecto aetate parenti 
120 una caput seri nata nepotis alit, 

qui, cum divitiis vix /tandem inventus avitis 

nomen testatas intulit in tabulas, 
impia derisi gentilis gaudia tollens 
suscitat a cano volturium capiti; 
125 nec tantum niveo gavisa est ulla columbo 
compar, quao multoMicitur inprobius 
oscula mordenti semper decerpere rostro 
quam quae praccipue multivola est mulier: 
Set tu horum rnagnos vicisti sola furores, 
1S0 ut semel es tiavo conciliata viro. 
Prioris comparationis elementa ducta ex poesi Homerica [i 481] 
xal ftt ipiXijG luoti rt narr/fi uv na'Sa iptXi/orj 

ftOVVOV TtlXvySTOV noXXoiulV tnl XTtUTtUOtV. 

et a Pindaro artificiosius elaborata [Olymp. XI, 86J 

dXX lijrt nais t| dXoxov narui 

nodttvuS ixovrt vtoraros ts ro ndXtv tjStj' fidXa St 01 Otpfiaivtt (piXurart voov 
tntl nXovros o Xayojv notfiiva 
tnaxruv aXXorpiov 
Bvaoxovti OTvytpnjratas 
arte cxquisita a Catullo immutata sunt. Substituit enim.^ne spes anxia patris senis serum sibi filium quaerentis 
derisui esset, avum nepotem expeetantem. Qui si ex filia unica et ab heroditate paterna propter iustum quo 
in viri manum convenerat matrimouium exclusa natus non erit, avita bona gentiles nancturi sunt. Singula 
igitur comparationis momenta ad sui aevi Romanorumque morum rationes exacta sunt. 
4) Hinc sumpsit Catullus [68, 73 - 77] 

Coniugis ut quondam flagrans advenit amore 

Protesilaoam Laodamia domum 
inceptam frustra, nondum cum sanguine sacro 
hostia caelestis pacificasset eros. 
Secutus igitur est eorum interpretationem, qui Protesilai domum nondum perfectam atque sollemnibus 
6acris in deorum tutelam commissam significari intellexerunt : t/jos ydp f>v tois yf/uaut BdXaftov oixoSouttoffat, 
Stu ot noXXoi ipauiv ori uixoSoftuv OdXnuov iavriu u TfpujTtoiXaoS dninXtvatv tni rov noXtuov [Schol. ad D 701 1. 
cf. Wackernagel Opusc. II p. 413 not. — Simili ratione Homericam bcutionem expressit Valerius Flaccus VI 689: 

coniunx miseranda Caico 
linquitur et primo domus inperfecta cubili. 



— 6 — 

novit Cypriorum poeta, cui Protesilai uxor audit Polydora Cleopatrae filia, Marpessae neptis,- 
scilicet ex ea stirpe oriunda cuius mulieres maritorum mortibus superstites esse nesciunt. 5 ) 
Neque ab cpici carminis simplicitatc abhorrere, quod Protesilaus cum apud inferos durare 
nequeat unius noctis venia impetrata domum revertitur Laodamiam secum ad Orcum dcduc- 
turus , is non negabit qui eorum similitudinem consideraverit quae Wackernagel composuit ut 
Buergerianae Leonorae artificium illustraret [Opusc. II p. 399 — 427J. Haec autcm fabella, ex qua 
Lucianus dialogi argutissimi [dial. mort. 24] repetiit occasionem, sicut Ausonio G ) quoque obver- 
sata est, cum ex recentiorum poetarum commentis certe non fluxerit, nescio an aliquo vinculo 
conexa sit vel cum Protesilai fano celebcrrimo quod Elaeunte iam ante quintum saeculum 
colebatur [Herod. IX 116. 120], vel cum certaminibus quibus Thessali equites Pindari aetate 
[Isthm. I 58] Protesilai sepulcrum prope Phthioticas Thebas cclebrabant. 

Tragici poetae, ex quibus primus Euripides hoc argumentum tractasse videtur, quem- 
admodum traditam mythi formam ad tragoediae indolem aptaverint paullo certiore enucleari 
potest ratione. Ordiendum est a docta Eustathii disputatione ad Iliad. B 701 [pag. 325, 1 — 
326, 9], quae tota fere excerpta est ex Porpliyrii commentario rcep! xwv Trapa/vs/Xsip.L/ivcov xw 
Tzoirrrfi 6vo;j.axwv [cf. Schol. ad r 250: 315]. Summam eius habeto hanc : 

(325, 1 — 7) 7:a0atvsTat Ss "Opaipos ev toutoi? irX tu lipcoTScriAaco , oia <pi/\e/\Xr]v owTi£op.£vo<;, ecm 
(1. ert) Ss y,y\ Oau;v.a'(cov tou Oapcouc. si~sp 

YJ>7)<7[/.0U (ioOsVTO? 7T pCOTOV ev TpOta TCSCSIV 

t6v 

ra07r/io7iffavra tt^ vr,6c. 
' AyjXktvx; p.sv uTiSTpscrs ■ x.a.Ta Ttvac x.al Te/\euTaToc. etc. y^ v ° T< ^ v 'E/\/\r)vtov -pomcrTOc 
/.aTS--/ifV/)rjsv • IIptoTSGi/Vzoc <)i cpspwvuato; 7:ptoTOc Te tou /\aou /C-aOrjXaTO T?ic vsmc x,al 
7rpo>T0c tou /\aou -e-Tto/.e 7 ), e/\oy.svo; outco -aOetv r,7usp xaTSTCTn^OTac ple-eiv touc 
Ayatouc. 
Pergit deinde (325, 22—326, 9) 

yuvr, &s IIpcoTectXaco AaoSaasta n Ax,ac»TOu (p&avr^po? 7ravu »al (/."/) avatryopivn £-?jv [/.STa 
tov tou avr^po; OavaTOv, ~epi nc Xoyoc cpspsTat toiouto;. llpcoTsatXaoc x.at [v.STa OavaTOv 
epcov Tr,c yuvatx.oc xaTa {/.r,viv AcppoStf/jc r.TnaaTO touc xoctcoOsv ovrae avsXOstv, xat avs/\0tov 
eupsv exetvnv ayaty-aTi auTOu 7ieputet|J evyjv . aiTrcavTo; $e, cpaat, [/.tj ucTepetv auTou cjupet 
oteypncraTO eauTnv . STspot o* s a/\/\coc cpacrt ttiv Aaoftattstav xal tsQvscotoc ts (1. tou) 



5) AvyxiiuS uiv Si) naiSa ovx ioutv ytvoutvov, "iSa St K).tondtoav Ovyatiou ix Maonr)oor/^, r) Mt).tdy(jm 
awtoxr/otv . o Si td inr/ notr/oaS rtl Kimota IlpvjriotXdov ii-r/oiv. oi "rt xard ti)v TgmdSa ioy,ov "E).).r/vtS anofir/vai 
ngtutos ir6).ui/ot. IlgojrtatXdov tovtov tijv ywatxa Ilo).vSi'jgav uiv to 6voju n , (jvyariga St Mt/.tdygov \ifii/aiv ttvat 
tov OiviojS . ti toivvv iotiv a).r/flis at ywaixts avrat, tgiis ovoat tov dgtdftov dno Mapnr/ooi/S afi^afttvat ntjoano 
davovot naoai tois dviodoiv iavtds imxarioi/ a!;av. Pausan. IV 2, S. 

6) Auson. Idyll. 5, 35 Praereptas quoritur per inania gaudia noctes 

Laodamia duas, vivi functique mariti. 

7) fuitno rigojtloi).tojS q.t(Jti)Vv/jtojS 

).tv'j T£ ngtutos tr/s vtojs xabi/Xaxo 
Xna xt nQtjitoS intotv? 



— 7 — 

IIptoTSci/\aou Epom £>c>tat£c9at yoWo) 'Acppo&irric . dcyysXOevroc yap tou 7ra6ouc, ou y.ovov 
yjxkz-tic, f,vey/.s, cpactv, a/\/\a xal avay/.a^oy.evr, Trpoc tou TraTpoc yay.to fteuTEpto £EuY_9rivat 
oux aTuscTri tou spav, xXkx >caTSYoy.£v/i svu/.TSp£u£ y.£T<a tou a.v&poc, y.aXXov aipouy.sv/) 
tyiv wpoc t6v T£0ve<oTa, cpact, cuvouctav f tyv Trpoc touc ^covTac 6y.t)iav , >cat £t\£ki~zv 
U7T S7rt9uy.tac . [/.sptuOsuTat o*s TauTa Sta to sx.siv7)c cpiXavopov avet^wlo-otoup.ev/i;, toc 
si>coc, tov av&pa >cat cuvstvat rW.oucric auT(5 >cat 6avovTt . tvrjXov ouv toc >caTa touc Xoyouc 
toutouc oi ay.ETpto epcoTt Ax-oyoi aJttocpOrcovTat, toc apa >cal 9avovrsc sptosv av /.xrx tov 
sttI UptoTSCt).ato y.u9ov >cai T?j aiiTOU yuvat>ci. 

Aapoavoc Ss avfp, coc 6 Ilopcpuptoc aptcTa rWc/.sua^Et , f xara ysvoc 6 sx. 

Ttov AaprJavtov, toc >cai sVt IlaTpovXou ,,6v paAs Aapciavoc avfp" [77 807] oTrsp, outw r$6£av 

Tto 7rotriTYi, otacracpsT s>tst 7TOtoc Aapoavoe, „IIav8oiSr)c Eucpoppoc", [ /7 808] /.at cpactv oi 

TraXatot OTt etTtep fv t<3v svrSoQtov 6 avfp eu.vn<j6yi av a.UTOu 6 7CO«]T7)C, >cai ort oiov 

7ra.8a1voy.svoc 6 7K>t7)T7)C eVt Tto fptot o/.vst ~poc ovoy.a stTusTv tov avsXovra, 'iva (v.fi aoi&ty.oc 

eiT) .... fyouv Aapftavov avr^pa ojc spps6 - /) vofcst Ttc aopicTcoc x.aTa s8vt/.6v siSoc, r) 

6voy.aTtx.toi;, toutscti xaTa /.uptov ovoy.a 6y.tovup.ov tco £8vt/.to , tocTrsp >tal 'Ayatoc x.aTa 

tov auTOv LTopcpuptov Tpaytootac ~ovr\~r,c, 'EpsTptEuc 6y.tovuy.oc tio s8vtx.to, scai Aipuc 

oy.oitoc 6 AucavSpou aXsXcpoc, x.ai 'ETrstoc 6 tex.tojv tou SoupEtou irnrou x.aTa 6y.tovuy.iav 

'Etteiou tou £8vtx.ou, >tai Sx.u8nc 6 'Ax.aSrjy.atx.6c cocpoc (1. cptXococpoc) s ) x.aTa cptovfv 

£6vt/.fv, >tai „Maitov Aiy.ovt^'/ic" [^/ 394] 6y.wvuy.tov tio AuSt/.to £6vt/.to Matovt outwc ouv 

/.at Aapr^avoc stV) av /.uptov oc scveiXe IJpwTEctXaov, toc"-£p /.uptov jtat 6 Aapftavoc 6v avsXst 

6 'AytX^suc [T 460], oc /-ai Tptoa pt7c-rst ttou 'AXacToptr^'/iv [T 463], 6y.tovuy.ov Tto s6vt>tto 

Tptoi. st &£ Tt 5o/.£t £y.7roStov Etvat Etc touto TCpoc/.sty.svov to a.vf,p, our^sic yap a.v, cpactv, 

etTTOt Ilptay.oc avr,p, sv6uy.rjTS0V to ,,cptoTa 'HpaxXsa" [cp 26] oy.otov ov Tto AapSavov avSpa 

/.at Aapriavoc av/ip. IJa/\atcpa.T0c Ss cpactv ictopet, oti Aivstac avst/vs tov ITptOTSciXaov • 

ETspot <)i u~6 'A/aTou auTOv ttecsiv cpaciv STaipou Aivstou ■ Ttvsc ^e Aapr^avov av^pa £vrau6a 

iov "E/tTopa voouctv, oTrsp oi [j.r t <x—o<)zyo<j.zvo'. cpaciv, oTt eav 6 "E/.Ttop sppttj/e tov 

IIptOTSct/\aov si/sv EtTTstv OTt „tov E/.TavE (paiSiptoc "E/.Tojp" 9 ) •/) ,,Aaprj*avoc "E/.Ttop." 

Vides Eustathium ab initio ex scholiis antiquis referre tragoediae alieuius uTio^sctv 

sy.y.sTpov, quae alia esse nequit nisi Protesilai Euripideae liypothesis ab Aristophane eomposita. 

In Laodamiae vero mortis cnarratione, quam inde a p. 325, 22 ex Porphyrio exhibet Eusta- 

thius, duarum discerni possunt fabularum argumenta: in priori Protesilaus ipse statim post 

mortem reversus secum ad iuferos abripit uxorem quam invenerat ayaty.a.Tt auTou -Epi/.£tyiv7]v. 

In altera Laodamia mariti morte cognita alteras nuptias repudians imaginem Protesilai sibi 

effinxit, quacum voluti cum vivo coniuge degit donec £c,zk<.~zv utc S77t9uy.iac. Porphyrianae 

igitur disputationis fundus fuit liber aliquis in quo Aristophanis legebatur hypothesis in pede- 

strem sermonem redacta, cui additum fuit quemadmodum idem argumentum ab alio quoquo 

8) cf. Diogen. Laert. IV 6, 1 'j4 QxtolXaos 2tv8ov. ij „xt'6ov rJc 'j4tto116Sw(jos tv t(j!to> xqovixoZv, 77* 
xavTjt rr~,s v4wL'Sos iniuria igitur Cobetus verba ?/ Jxidor ut ex dittographia orta expunxit. 
9^ Sic revera scripsisse Demetrium Scepsium refcrt Tzetzes ad Lycophr. 5:30. 



— 8 — 

poeta tractatum esset. Iam si reputaverimus qua ratione in eis quae Alcestidi Euripidis 
praescripta sunt Dicaearchi Aristarchei x °) hypothesis cum Aristophanea iuncta Legitur, unde 
utraque in Platonis scholia [ad Sympos. 179 B] promanavit, probabilis lit suspicio Porphyrium 
quoque sua ex libro illo u-oOscswv hausisse, cuius vestigia successu felicissimo nuperrime in- 
dagare coeperunt Wilamowitzius [Anall. Euripid. p. 181 sq.] et Robertus [de Apollodori biblio- 
theca p. 82]. 

Clarior iam hinc lux affunditur Hygini narrationi quae per duo capita (103 et 104) 
continuata sic traditur : 

Clll PROTESILA.VS 

Achivis fuit responsum qui primus littora Troianorum attigisset periturum. 

cum Achivi classes applicuissent ceteris cunetantibus Iolaus Iphicli et Diomedeao 

filius primus e navi prosilivit, qui ab Hectore confestim est interfectus : quem cuncti 

appellarunt Protesilaum, quoniam primus ex omnibus perierat. [qubd uxor Laodamia 

Acasti filia cum audisset eum perisse fiens petit a dis, ut sibi cum eo tres horas colloqui 

liceret: quo impetrato a Mercurio reductus, tres horas cum eo collocuta est. quod iterum 

cum obisset Protesilaus dolorem pati non potuit Laodamia. CIV LAODAM/A] J1 ) 

Laodamia Acasti filia amisso coniugc cum tres horas consumpsisset, quas a dis petierat, 

fletum et dolorcm pati non potuit. Itaque fecit siniulacrum cereum simile coniugis Pro- 

tesilai et in thalamis posuit sub simulatione sacrorum et eum colere coepit. quod 

cum famulus matutino tempore poma ei attulisset ad sacrificium, per rimam aspexit 

viditque eam ab amplcxu Protesilai simulaerum tenentem atque osculantem, aestimans 

eam adulterum habere Acasto patri nuntiavit. qui cum venisset et in thalamos 

irrupisset vidit effigiem Protesilai : qtiae ne diutius torqueretur, iussit signum et sacra 

pyra facta comburi : quo se Laodamia dolorem non sustincns immisit atque usta est. 

Hanc narrationem ex tragicae poesis fontc deductam esse uno eoque certissimo argu- 

mento demonstrari potest. Trium enim horarum colloquium ut in prisco mytho longe ineptis- 

simum, ita scaenico poetae prorsus necessarium fuit, ne fabulae decursus continuus intcrvallo 

totius noctis interrumpcretur. Duo autem diversarum tragoediarum argumenta contaminasse 

Hyginum proptorea mihi persuasum est, quod posterioris narrationis [CIV] momenta singula 

omnia fere ex priori deflexa et detorta esse vidcntur. In ipsius Protcsilai locum imago suc- 

cessit cerea, generosa fides quam Laodamia servat marito in improbam commutata est lascivae 



10) luniorem enira hunc Dicaearchura, qui iam suboluerat Naekio [Opusc. I p. 2141, oum fuisse qui 
tragoediaium composuit argumenta docuit me Wilamowitzius collega amicissimus. Idem metrica argumenta 
iniuria Aristophani abiudicari mihi probavit. Antigonae enim Euripideac hypothesin vcrsibus inclusam ipse 
testatur Aristophanes in Sophocleae fabulae argumento: y.tiraiij uvdonoiia imlntiQ EvQiniSrj iv AvTiyuvy nlr/v 

txit ipivoatttioa utTa rov Aiuotot 

diSoTai 7r(jol yotfiov xoivuiviav 
xai 

r/xrt* rixvov tov Maiova. 

11) Haec ut interpolatoris qui ex una fabula duas efficere studebat figmentum Wilamowitzio suasore 
eeclusi. Quamquam ob hanc interpolatoris fraudem etiam aliquot genuini Hygini verba interciderunt , qiubus 
Protesilaum a Mercurio reductum esse significatum fuit. Ceterum interpolatorem sermonis quoque prodit scabrities. 



— 9 — 

nralierculae insaniam, mortem denique oppetit non propter coniugis ipsius funus sed quod 
effigies mariti sibi erepta est. Haec si recto sensi Eustathii expositionem, in qua item duarum 
tragoediarum formas expressas esse vidimus, cum Hygini narratione 12 ) concinnare licebit. 
Errat igitur Hygfnus quod Laodamiam deos exorantem facit , immo Protesilaus ipse inferos 
exorat, ut sibi coniugem dcnuo videre liceat, atque reductus a Mercurio eupev exeiv/)v ayaXu.aTi, 
auTou -epi-/.£iaevv;v. Hoc quid sibi velit fortasse ex artis monumentis explicari potcst. 

Bis enim fabula nostra in sarcophagorum anaglyphis repraesentata est, in notissimo 
illo sarcophago Vaticano [Winckelmann Mon. ined. I t. 123, Visconti Musoo Pioclementino V 18] 
et in sarcophago Neapolitano iam a Montefalcono [Diar. ital. III 314] edito, a Welekero demum 
ad Protesilai etLaodamiae amorem relato [Monum. inst. III t. 40 A, Annal. inst. XIV 32 — 37 == 
Alte Denkm. III p. 553 sqq.]. Atque Neapolitani sarcophagi simpliciorom imaginem paullo 
fusius enarrare liccat, cum in nonnullis rebus a Welckeri interpretatione recedendum mihi 
videatur. In sinistro latere Protesilai umbra capite obvoluto adstans a Cupidine deducitur ad 
solium Plutonis, qui Proserpinae precibus cedens [cf. Lucian. dial. mort. 23 extr.] unius ei noctis 
commeatum concedit * 3 ). Frontem occupat scaena una figuris Lunae Solisque, qui in sinistro dex- 
troque angulo sculpti sunt, conclusa: seilieet Protesilaus cum Lunae ortu reversus Solis ortu 
ad ihferos redire debet 14 ). In sinistra huius scaenao parte patet Orci ianua, ex qua Protcsilaus 
humanam faciem indutus prorumpit , ab Mereurio foris adstante exceptus , cui traditur a sene 
barbato serviliter vestito et bacillum sinistra tenente. Hunc senem miro errore ipsum Plutonem 
esse putavit Welckerus, cui recte oblocutus erat Aem. Braun [Annal. XIV p. 34], quamvis in ea 
re falsus quod Charontem agnoscere sibi videbatur; est enim ianitor Orci, notus ex pictura 
Ostiensi qua Orpheus apud inferos repraesentatur [Benndorf Mus. Lateran. 590], atque ex Ari- 
stophanis Ranis [v. 464. 605]. 15 ) 

Pergit indo Protesilaus versus thalamum coniugis , qui mediam dextramque frontis 
partem occupat atque more solito aulaoo a duabus famulis distento indicatur. In intima thalami 
parte Protesilai caput obvolutum cernitur: est enim unibra defuncti, quo significetur omnibus 
quae ibi gerantur maritum, cuius imago Laodamiae monti haeret infixa, quasi praesentem interesse. 
Iuxta Protesilai umbram apparet herma Bacchi barbati et corona cincti , ponc arani molae ado- 
lendae paratam; omnia ad rem sacram facicndam iam praeparata sunt: famularum altera in 
canistro poma libaque adfert, altora adstat cum alabastro, ipsa Laodamia urnulam tenere videtur — 

12) Initium quoque Hyginianao fabulae ex metrica hypothosi quam supra ex Eustathio enucleavimus 
expressum esse videtur. 

13) Hanc scaenam ad reditum Protcsilai rcfert Welckerus, cui obstat non solum rerum ordo, verum 
etiam Cupidinis motus alacrior et Proserpinae utpote cum blanditiis orautis habitus. 

14) Gum Luna ct Sol insolita ratioiie stantes neque ut in aliis sarcophagis factum est currum 
regentes efticti sint, a volgari horum numinum praesentiae explicatione [cf. lahn Arch. Beitr. p. 79 sqq. ; 91] 
recedere posse putavi. 

1:")) cf. quae de Aristophanis scaena disseruit Hiherus meus in Herma Berolinensi VIII p. 453 sq. 
Ceterum ianitoris huius mentionem apud Horatium [III 11, 13] in notissimis illis versibus 

cessit immanis tibi blandienti 
ianitor aulae 
male intellectam interpolationi ansam praebuisse ingeniosa est Wilamowitzii suspicio. 

2 



— 10 — 

ecce appropinquat maritus ! Laodamia sive laetitia externata sive inexpectato adventu peilerrita 
manibus coniugem versus protensis humi procumbit, accurrit famula eam sublevatura. 

Claudit hanc scaenam vividissimam Solis figura, de qua supra iam dixi; sequitur in 
dextro laterculo Protesilaus peracto commeatus tempore uxorem descrens lugentem et gladium 
quo statim ipsa mortem sibi conscitura est iam stringentem, cum inter ipsos Cupido vultu tristi 
atque demisso adstet. 

Longe inferius arte etsi artificio numerosius est Vaticanum anaglyphum: excipiunt 
sese inde a sinistra parto Protesilaus e navi prosiliens, Protesilai occisi anima a Mercurio 
excepta, Protesilaus ipse humanam rursus faciem indutus et rcductus a Mercurio 1 G ), tum Laodamia 
ristis in lectulo accubans . adsidente patre Acasto, evanescentc pone lcctum umbra Protesilai. 
claudit denique a latere dextro Protesilaus a Mercurio rursus usque ad Orci ianuam reductus 
et a Charonte exceptus. Singulare vero est quod pone Laodamiae lectum aspicitur aedieula 
ornata persona tragica ct thyrso vittisque instructa, humi proiectis instrumentis musicis, tibiis 
cum tympano et cymbahs. Agnosco hac quoque in re significationem sacri cuiusdam Bacchici, 
quod Laodamia apparatura erat cum coniux redibat, quocum conferendum est quod apud 
Philostratum legitur [Imagg. II 9] : qbwmji Se ou-/ coc»7-:ep r, tou llpcoTeG&eco x.aTacT£<p6eTca oi; spa/C^sucsv. 

Haec si perpendimus apparet credo Porphyrii errore factum esse quod Protesilaus 
dicitur invenisse uxorem x-rik^um aitTou nspuisijxivriv : immo substituendum est signum Baechi, 
Protesilai vero effigies ex altera cuius argumentum apud Eustathium sequitur fabula male in 
priorem intrusa est. Quae quin Euripidis sit Protesilaus dubitari nequit. Huius enim hypo- 
thesis pedestri sermone compositae initium servatum nobis est ab interprete Aristidis [p. 671 Ddf.]: 

6 IIpcoT£(7i>.ao; f)paaa ysypa-Tat EupwjicV/i . ^syst ^s oti ya^ffa; jcal [/.iav rjyipav 

f/.ovnv cuyysvoy.evo? ty, yuvat/.l auTOu •/jvay/.acO*/) [7.eTa tcov 'E^r,vcov /.aTa tyj; 

Tpoia; sXOetv xai 7rpcoTOi; s-ipa? TV)? Tpota; STslsuTr.GS , x.at (prjciv oti touc; xaTco 

Sai;xova; r.-rrjcaTO stai a<peiOri ;xiav riy.epav y.al cuvsysvsTO tv! yuvat/.l auTou. 

Habemus igitur Protesilaum ipsum paulisper redeuntem, unde patet Enripidis fabulam 
non diversam esse ab ea quam Eustathius et Hyginus priori loco enarrant. Quod si tenemus, 
ipsam fabulam, cuius aliquot nobis servata sunt frustula [fr. 649 — 658 Nk.], aliqua ex parte, 
atque aliter quam fecit "YVelckerus [Trag. p. 491 sq.], restituere possumus. 

Protesilaus in ipsa nuptiarum praeparatione, cum thalamus quo coniugem deducturus 
erat nondum perfectus et expiatus esset, expeditionis Achivorum fama abreptus est. Atque 
cum Parcaruin carmine constaret eum mox ubi abierit rediturum x 7 ), Laodamia prae nimio 



16) Omisi scaonam in ipsa media frontis parte exhibitam. qua manibus iunctis adstantcs pro sepulcri 
ianua clausa repraesentantur adulcscentulus et puella. Hae enim figurae, quippc quae omni ccrtae actionis motu 
carcant, ad hominis defuncti et in hoc sarcophago compositi memoriam referendae sunt. 

17) Hoc ex Catulli verbis petendum [68, 85] 

quod scibant Parcae non longo tempore abisse, 
si miles muros isset ad Iliacos, 
quibus exprimitur ambiguitas fatidici carminis in duplici verbi xarttiiuv significatione ludentis. nihil in hoc loco 
mutandum vidctur, modo recte intellcxiris infinitivum praesentis actionis porfoctao ahisse: nam uon longo tempore 
abisse dictum est pro non iliu absentem factttm esse. 



— 11 — 

amoris aestu x 8 ) in domum inceptam sese deduci passa, post primam matrimonii incohati noctem 

maritum dimisit ad expeditionem, quae illum diutius quam expectaverant a domo distinet. lam 

infaustis rumoribus Protesilai mortis fama spargitur, itaque Laodamia fortasse somnio exterrita 

deos placare studet et Baccho sacrificium parat. Haec vel similia in prologo ab ipsa ut suspicor 

Laodamia exponi potuerunt. 

Sequitur chori, qucm ex Laodamiae famulis vcl ex matronis Iolciacis 2 y ) constare 

conicio, parodos, quam excipit Laodamiac cum patre Acasto colloquium, ad quod complura 

ex fragmentis referenda esse vidit Wilamowitziiis. Pator, cui Protesilaum cecidisse pro certo 

constat, filiam etiamtunc dubitantem vituperans 

TtokX tkr.iHzq tI/su<5ouctv kc& Xoyot (ipoTout; [652] 

et de communi omnium hominum fato consolans 

-s-ovOsv oia /.al az xal Travxa? [v.svst [651] 

novas ei nuptias persuadere studet 2 °), qua in re ex communi feminini sexus indole argumen- 

tanti ei 

/.otvov yap sivat ypr,v YuvatsesTov "ki/oc, [655] 

cum filia acriter repugnet, numquam se fidem mariti violaturam spondens 

ou/. av Ttpoooivjv /.ai-sp a^uyov cpiXov [657] 

res usque ad altercationem acerbissimam procedit, cuius acrimoniam chorus mitigare velle vide- 

tur monendo 

o^uotv XsyovTOtv , Oa/rspou 9u;j.ou;xsvou 

6 \j.\ avTtTsivcov toT; Xoyot; tro<ptoT£po; [656]. 

Insecutus est ayysXo; qui Protesilai mortis nuntium certum affert. in huius narratione 

potuerunt locum habere, quae de Achillis cunctatione et Uhxis astutia apud Eustathium 

[p. 325, 3 sq.] et Ausonium [Epit. her. 12, 4] 21 ) referuntur. In hac scena quam in y.o[7.^.ov 

exire prochvis est suspicio a Laodamia dicta esse possunt 

ou Oau;/.' &kzc,xc J Qv/itov 6vTa Sugtu/sTv [653] 
et 

oi 7caTos5 oiov cpDrpov avOpoi-ot; (ppsvo? [654] 

sic enim haec verba interpungenda esse, ut de liberorum solacio sibi negato queratur Laodamia, 

vidit Welckerus. 



18) Quid sibi velit quod apud Eustathium Protesilaus dicitur xal (icra bnvaxov igtov riji ywaixot 
xatd (lijviv 'jlyfjohirris non satis cxputo. 

19) Laodamiam non Phylacae apud Iphiclum socerum vivere, sed remansisse lolci apud Acastum 
patrem consentaneum est. Welckcrus [1. 1. p. 495] in errorem sese induci passus est ab Ovidio [Her. 13, 35]. Hinc 
etiam factum quod Acastus quasi pro patria potestate cum filia, quippe quae a marito nondum in propriam 
domum deducta sit, agore potuit. Sentis opinor qualem vim ctuuo? >}uiti/.t}s ex mytho prisco etiam in tragoediam 
adsumptus habeat. 

20) Quod Eustathius hoc ad alteram fabulam transfert aut errore factum est, aut idem in piioris 
enarratione ut levioris momenti praetermisit. 

21) Audaci ingressus Sigeia Htora saltu 

captus pellacis Laertiadae insidiis, 
qui ne Troianae premeret pede litora terrao 

ipse super proprium desiliit clypeum. , 



— 12 — 

Nunc Protosilai ipsius umbra prodiit coniugem sibi vindicatura. resistit Acastus suum 

in filiam ius melius esse contendens , qua in altercatione Protesilaus obicit optimo se iure 

Acasti esse generum : 

a^ioj; 6'Iij.oc, 

yai-ifipoc *e/.>.7,ffai, 7ratSa pun £uvoi/.iffac [649] 
Pervicit Protesilaus; dum coniugis reditu insperato fruitur Laodamia, choro cantici 
longioris occasio data est, quo finito Mercurius procedit, ut Protesilaum a coniugo sevocct, 
divinos simul honores in futurum ei habitum iri vaticinans 

ou yap 6eu.ic fiifttikov a~TSff6ai rSoL/.wv [650] 
quod ad Protesilai cultum apud Elaeusios referri posse intellexit Wilamowitzius. In exodo 
denique quomodo Laodamia post mariti secessum ipsa mortem sibi conseiverit narrabatur 22 ) 

6<itic Se itctaxq cruvTiOeic d/eyei Xoyw 

yuvaT/.ac e^t ( ?, ff/.awc ian /.ou ffotpoc - 

iioXku^ yap ouffwv Tr,v u.ev eupviffeic /.a/.r,v, 

TTjv fT aiff-ep auTT kf,'x s/ouffav euyevec ■ [658] 
Haec igitur Euripidis tragoedia fuit, a qua prorsus diversa est recentior illa fabida, 
quae non in Protesilai rcditu sed in cereae imaginis cultu versabatur. Quis eius auctor fuorit 
ignoramus; pariter nescimus quemadmodum hoc argumentum ab Alexandrinae aetatis poetis 
epicis vel elegiacis tractatum sit. Ex unico enim versu quem ex Heliodori Protesilao - :! ) nobis 
servavit Stephanus Byzantius s. v. <t>uXa/.y) 

Apyeicov Te^eefffftv 6'ffoi <I>u^a/.r,9ev e~ovTO 
nihil colligere possumus. Quamquam in eiusmodi fortasse epylliis fons latet Laevianae Protesi- 
laodamiae et Ovidianae epistulae, nisi Ovidium sua ex {rroOeffetov libro sumpsisse statuamus. 
A tragicis latinis hoc argumcntum neglectum est: Pacuvii enim Protesilaus solius Antonii Volsci 24 ) 
fide sublesta nixa vel ideo nulla fuit, quod Pacuvii fabulae duodccim, plures enim non docuit, 
usque ad Antoninorum aetatem pari omnes studio lectitatae et a grammaticis excerptae sunt. 
Quapropter item ex Pacuvianarum fabularum numero cximenda Penthcus a Servio [ad Aen. 
IV 469] male pro Acciana tragoedia laudata, sicut viderat iam Elmsleius [ad Eur. Bacch. p. 5], 
neque maiorem habeo fidem Ribbeckii coniecturae, qua Chrysippum in Chrysis locum ter in- 
ducere voluit [Rom. Tragoed. p. 258]. Catullus ex Euripidea tragoedia pendet. 

Tandem igitur in viam coeptam redire licet et quaerere quomodo Catullianum 
distichon unde orsi sumus 



22) Eadem fortasse pcrsona narravit quomodo Protesilaus humana forma oxuta Mercurii iussu subito 
rursus in umbram evanuerit 

o 8" ftijri ffrikhuv odtjxa (liontTtjt ottujS 

uort}(j uniotSt], nvtvu duptiS tS ai6f(ja [inc. fr. 961 Nk.] 

23) De hoc Heliodoro conferenda quae post Welckerum [Trag. p. 1323] exposuit Meineke in Analectis 
Alexandrinis p. 384. 

24) In argumcnto Ovidianae epistulao XIII: 'Pacuvius et Titinius prothesilaum tragoediam edidorunt, 
ex qua inultum in hanc epistolam Ovidius transttilit', quod ex dignis tenobris immerito protraxit Dilthey [de Cy- 
dippa p. 59]. 



— 13 — 

Sed tuus altus amor barathro fuit altior illo, 
qui tuum domitum ferre iugum docuit 
emondandum sit. Sententia alia vix esse potest nisi haec : amor tuus docuit te iugum Protesilai 
etiam absentis et mortui ferre, ita ut novarum nuptiarum condicionem ab ipso patre oblatam 
merito repudiares. Itaque seribo: 

qui viduam domini ferre iugum docuit. 
Quam leve vero in Veronensis libri scriptura discrimen inter qutduamdomtm 
et quiTiiumdom itu intercessent ex exemplis a Schwabio in praefatione editionis p. XXIII 
compositis patet. 

II. 

Erunt fortasse qui mirentur quod in eis quae supra scripsi LXVIII carmen simplex 

dumtaxat et unum ad M'Allium missum esse significavi. At ego satis mirari nequeo quod 

praeter Lachmannum Hauptiumque et qui horum duumvirum vestigia legit Muellerum, reliqui 

Catulli interpretes recentiores fcre omnes carmen praeclarissimum dissecare quam recte intellegere 

maluerunt. Itaque non inutilcm suscipere milii videor laborem si paulo fusius exposuero, 

cur mihi ei errare videantur, qui elegiarum hanc reginam particulatim obtruncare studeant. 

Ac primum quidem immerito in ea re haerent, sicut Schwabius fecit [Quaest. Catull. p. 343], 

quod acerbum casum, quo amicus ille ad quem Catullus elegiam misit in principio [68, 1 — 6] 

se oppressum esse significat, 

Quod mihi fortuna casuque oppressus acerbo 

conscriptum hoc lacrimis mittis epistolium, 

naufragum ut eiectum spumantibus aequoris undis 

sublevem et a Mortis limine restituam, 

quem neque sancta Venus molli requiescere somno 

desertum in lecto caelibe perpetitur, 

de praematura uxoris morte interpretantur : pugnare vero cum hac sententia exitum carminis 

[68, 155] 

Sitis felices et tu simul et tua vita. 

At miraremur certe unicum plane maritum, qui, ubi amicum de coniugis obitu certiorem reddit, 

simul fabellas Milesiacas amorum et lasciviae plenas in solaciolum sui doloris expetat! Talem 

autem hominem fuisse Catulli amicum elucet ex versibus 9 et 10 

Id gratumst mihi, me quoniam tibi dicis amicum, 

muneraqne et Musarum hinc petis et Veneris. 

Neque minus singulare quod idem in tam tristi scribendi occasione turpiuscule iocando obicit 

[v. 27 sq.] 

Veronae turpe Catullo 

esse, quod hic quivis de meliore nota 

frigida deserto tepefactet membra cubili. 



— 14 — 

Quid quod ne CatuJlus quidem amici illo dolore acerbo admodum commotus esse videtur? nam 
si scire cupis quomodo in re seria amicorum casus commiseratus sit, Jegas quaeso carmen XCVI 
quo Calvum de Quintiliae uxoris morte lugentern consolatur. Apage igitur maritum istum in- 
solabiliter dolentem: qui a Catullo fratris morte graviter oppresso munera Veneris et Musarum 
flagitat eumque monet ut mox in elegantiorum hominum coetus et ad sodales Komam revertatur, 
ei certe vix graviora perferenda fuerunt quam amantium iracundiae amicaeque perfidia. Ipsa 
denique mortis mentio ne satis quidem disertis expressa est verbis, sed interpretum somniis 
debetur : nibil vero frequentius quam procellarum et naufragii usus translatus in infelicis amoris 
descriptione. Neque insoJentius caelibem lecturn is lamentatur quem amica deseruit, quam Lao- 
damia apud Ovidium [Her. 13, 107.] aucupari dicitur: 

in lecto mendaces caelibe somnos. 

Repetit igitur Catullus in prooemio ipsa amici verba vel sensa, ut ficto eius et supra 
modum aucto propter amicae perfidiam dolori vera sui ipsius ineommoda consulto opponat. 
Neque quidquam in toto hoc carmine, quod ego ex omnibus lyricae Latinorum pocseos monu- 
mentis longe praeelarissimum esse iudico, suavius et elegantius exeogitatum est, quam quod 
poeta , qui amicum Musarum munere consolari studet , in extreraa votorum pro Allii ciusque 
puellae salute nuncupatione: 

155 Sitis felices et tu simul et tua vita 
consolatione sua non iam opus esse auguratur. Qui enim amico illi duriori et constantiori 
esse licuit quam ipse fuerat Catullus puellae discidium obstinata mente perferre frustra gestiens? 
Atque 'amantium irae amoris integratiost.' 

Alterum chorizontum argumentum petitur ex nominis eius ad quem Catullus hoc carmcn 

scripsit diversitate. Sexies nomen huius hominis commemoratur: bis de nominis forma quae 

est AUius Oxoniensis libri beneficio nunc iam certo nobis constat : 

50 in deserto Alli nomine opus faciat 

(alli ali G) 
et 

65 tale fuit nobis Allius auxilium 

(allius auxilium 1 manllius manlius aux. G) 

neque minus certa ratione idem nomen bis ex librorum corruptelis elici potest: 

41 non possum reticere deae quam fallius in re 25 ) 
et 

150 pro multis aliis redditur officiis. 

Repugnant duo tantum versus qui in priori elegiae parte extant: 

11 sed mea ne tibi sint ignota incommoda mali 
et 

30 id mali non est turpe, magis miserumst. 

Atque Alli nomen cum metro ab his versibus arceatur, disceptari sane potest xitrum alius 

nominis velut Ma?dius an praenominis velut Manius forma reponenda sit. Sed quamquam per 



25) Corruptela ex vetustissimo certo libro propagata, in quo QVAMEALLIVS unius litterae mutatione 
facillima abierat in QVAM FALLIVS. 



— 15 — 

se quidem utraque mutatio paris est facilitatis, tamen Alanlii nomen notissimum non tam pro- 
clivem errori ansam praebuit, sicut re vera in fescenninis Catulli [61, 16. 215] fere intactum 
a corruptelae labe mansit, cum Manii praenomen insolentius vel propter vocum ineornmoda (68, 11) 
et turpe (68, 30) viciniam a librariis cum familiari mali notione confundi vel debuerit. Ob hanc 
igitur rationem nihil obstat quominus Allium praenomine Manii donemus, ut a libris traditam 
carminis continuitatem tueamur. Appellationis vero in uno eodcmquc carmine diversitas si 
quem offendit, ea inde facilo explieatur, quod in priori parte ipsum Allium , cuius molles 
auriculae gaudebant praenomine, alloquitur poeta, in altera autem parte, qua Musas invocat eisque 
Allii ut absentis nomen commendat, nmninis appellatio prorsus fuit necessaria 2C ). Hoc in 
praenominis nominisve electione poetae consilium si agnosces omnes evanescent difficultates. 

Quid vero ? Catullus a quo Allius utpote ab amico et pocta petierat ut sese naufra- 
gum ex amoris procellis sublevaret 

5 quem neque sancta Venus molli requiescere somno 
desertum in lecto eaelibe perpetitur, 
nec veterum dulci scriptorum carmine Musae 
oblectant, cum mens anxia pervigilat. 
sibique et amatorias nugas a semet ipso compositas ( Veneris munera v. 10) et carmina ad veterum 
Graecorum imitationem expressa (AJusarum munera ib.) suppeditaret, nonne is amici preces 
denegat et mentem suam huic rei imparem esse fatetur : 

31 lgnosces igitur, si, quae mihi luctus ademit, 

haec tibi non tribuo munera, cum nequeo? 
Qui igitur idem homo elegiam centum sexaginta versuum elaboratissima arte modulatorum 
componere et Allio mittere potuit ? Set ipse significat non utriusque desiderii sese explere 
posse expectationem, sed alterutrum solum praestiturum 

quod cum ita sit, nolim statuas nos mente maligna 

id facere aut animo non satis ingenuo, 
quod tibi non utriusque petenti copia praestost: 2 7 ) . 
40 ultro ego deferrem, copia siqua foret. 

Itemque non omnino denegantis sed muneris exiguitatem excusantis sunt quae praecedunt 
nam, quod scriptorum non magna est copia apud me, 
hoc fit quod Romae vivimus: illa domus, 
35 illa mihi sedes, illic mea carpitur aetas : 

huc una ex multis capsula me sequitur — 
alioqui dixisset scriptorum nullam copiam apud so esse. Eadem ratione explico 
13 accipe quis merser fortunae tluctibus ipse, 
ne amplius a misero dona beata potas. 



26) Vidcs igitur quam inconsidcrato Westphalius (Catulls Godiclite p. 100) in versu 50 coniecerit 

in doserto Auli nominc opus faciat. 

27) Hanc enim lenissimam traditac scripturao posta est mutationem quam Froehlichius proposuit reci- 
piendam osse censeo. 



— 16 — 

Quae si recte intellexi disertis verbis (v. 39. 40) Catullus proraittit se etsi non Veneris at Mu- 
sarum munere qualicuraque araico satisfacere velle. Expectat igitur qui ad haec attenderit 
animum iam tale munus secuturum, quam expectationem ei frustrantur qui ipso versu qua- 
dragesimo carmen finiunt. 

Nullius igitur sunt momenti argumenta quibus Allium et Manium vel Manlium diversos 
fuisse homines probare student : nara ca quae praeteria a nonnullis proferri video, ex perplexa 
carminis dispositione aut ex sensuum commutatione desumpta, ita sunt comparata ut certa ratio- 
cinatione redargni neque possint neque debeant. lam vero alia praesto sunt quibus veterum 
interpretum opinionem, quorum nemo de huius elegiae integritate dubitaverat, tueri possumus. 

Primum ecquis non videt quam bene inter se conspirent 

12 sed tibi ne mea sint ignota incommoda, Mani, 

neu me odisse putes hospitis officium 
et 

68 isque domum nobis isque dedit dominae, 2S ) 

ad quam communes exerceremus amores 
atque 

155 sitis felices et tu simul et tua vita 

et domus ipsa in qua lusimus et domina 

horumque locorum consensui ipse Westphalius tantum concedendum esse arbitratus est, ut 
utrumque quod statuit carmen ad unum eundemque A. Manlium — quidni ad M'. Allium? 2!1 ) — 
missum esse coniceret. 

Graviter deinde offenderunt nonnulli in aliquot versuum quibus Catullus fratris mor- 
tem deflet iteratione. Legitur enim primo inde a versu 19 

sed totum hoc studium luctu fratcrna mihi mors 
20 abstulit. o misero frater aderaptc mihi, 

tu mea tu moriens fregisti commoda, frater, 
tecum una tota est nostra sepulta domus, 
orania tecum una perierunt gaudia nostra, 
quae tuus in vita dulcis alebat amor. 



28) Haec quoque scriptura, libri enim praebent accusativum dominam, dcbctur Froehlichio. Vulgata 
scriptura qua Allius Catullo dominam, Lesbiam scilicet, dedisse dicitur et proptcr structurae obscuritatem — quotus 
enim quisque relativum quod sequitur pronomen non ad dominam sed ad domum spectaro noii admonitus sentiet? — 
aperte falsa est, et propter versus 157. 158 

Et qui principio nobis f terram dedit aufert, 
a quo sunt primo mi omnia nata bona. 
quibus is Allii Catulliquo sodalis significatur, quiciimque is fuit, qui Catnllo Losbiam conciliavit. Quaraqiiara cor- 
ruptissima haec verba nondura satis probabiliter correcta sunt, neque ego in his tencbris quidquam dispicio, nisi 
nomen proprium huius hominis nullo modo indicari possc. Fuit cum in aufert latere suspicarer muspex, quod 
Catullus ex similitudine aus| icura nuptialium usurpare potuit, — scd praestat tniyjtv. 

29) Nam quod Westphalins [1. 1. p. i>7) ox vv. 49 sq. 151 sq. coHigit araicura Catulli nobili genere 
ortuin essc, ccito caret fundamento, neque Allius prorsus ignobilis fuit, cum ex consulari stirpe [cf. CIL 1 
p. 446 adn.] natus esse potuerit. 



— 17 - 

deinde postquam Protesilao ex novae coniugis amplexu Troiam ad commune sepulcrum Asiae 
Europaeque proficiscendum fuisse narravit, in obscaeni et infelicis littoris Troiani, ubi et Catulli 
frater sepultus fuit, commemoratione luctus et dolor vixdum lenitus subito rursus exardescit: 
90 Troia virum et virtutum omnium acerba cinis : 

quaene etiam nostro letum miserabile fratri 
attulit. hei misero frater adempte mihi, 
hei misero fratri iucundum lumen ademptum, 
tecum una tota est nostra sepulta domus, 
95 omnia tecum una perierunt gaudia nostra, 
quae tuus in vita dulcis alebat amor. 
At offensio huius repetitionis sane inelegantissimae, si in duobus diversis et ad diversos amicos 
missis carminibus Catullus semet ipsum quasi exscripsisset, 30 ) prorsus mihi removeri videtur 
si in una eademque elegia poetam eandem sententiam iisdem fere verbis consulto iterasse 
statuimus. Illa enim fraternae mortis fiebilis commemoratio , utpote ex imis medullis ultro 
profluens, immunis esse debet a poetae artificio in sententiarum variatione conspicuo. Atque si 
accuratius sententiarum et vocabulorum nexus electionesque examinamus, priori loco [v. 19 — 24] 
hos versus principio destinasse Catullum apparet nisi fallor et ex triplici pronominis secundae 
personae anaphora [tu — tecum — tecum] et ex singulari ratione qua in versu 21, qui in repeti- 
tione post versum 92 omissus est, 

tu mea tu moriens fregisti commoda frater 
respicitur ad versum 11 

sed tibi ne mea sint ignota incommoda, Mani. 
Accedit quod altero loco post v. 91 fratris epiphonema salva sententiarum structura eximi potest; 
consulto igitur versus priori loco factos hic inseruit. Qua re ea quoque refellitur sententia qua 
quis versus 1 — 40 post reliquos compositos esse conicere possit. 

Porro si posterior elegiae pars inde a versu 41 seiungitur, ut Allii encomium, quem- 
admodum plerique volunt — at quamnam quaero ob caussam compositum et qualinam desti- 
natum occasioni? — mira certe cuique videri debent ea quibus Catullus lepidissimam amoris 
Lesbiae cum Laodamiae ardoribus comparationem conclusisse tum putandus est 
135 Quae tamenetsi uno non est contenta Catullo, 
rara verecundae furta feremus erae, 
ne nimium simus stultorum more molesti. 
Saepe etiam luno, maxima caelicolum, 
coniugis in culpa flagrantem concoquit iram, 
noscens omnivoli plurima furta Iovis. 



30) Nam prorsus diversa est earum iterationum ratio velut 'quoi neque servus est neque arca' [23,1 
= 24,5] quibus olim Hauptius [Opusc. I p. 79] Lachmanni artificium hos sex versus [68, 21—24. 92. 93] in 
carmen LXV ad Hortalum missum transponentis defendere studuit. Sed cum eum versum qui huic transpositioni 
ansam dedit, est enim illius carminis nonus 'alloquar audiero numquam tua fata loquentem' in Veronensi libro non 
extitisse Oxoniensis testimonio nunc edocti simus, nemo credo amplius Lachmanni illo invento abutetur. 

3 



— 18 — 

Huius rei caussa certe neque ex Laodamiae fide 31 ) repeti potest nequc aliquo cum Allii lau- 
dibus iuncta est vinculo : neque Catullus velut subito animi dolore correptus in amicae infideli- 
tatem invehitur, sed mente satis tranquilla Lesbiae perfidiam Allio narrat et excusat. At si 
animum ad initium elegiae referemus festivissimum poetae consilium statim apparebit. Nam 
Allio de amicae perfidia, quae ipsum deseruerit, graviter conquesto respondet semet ipsum similia 
patienter tolerare. Talia, dummodo rara sint furta verecundae erae, inter amantes esse ferenda, 
sicut et ipsa Iuno plurima Iovis furta tolerare neque ei irasci debuerit. Caveat itaque ne amicae 
nimis molestus custos in stultitiae crimen elegantiori homini prae omnibus detestandum incidat. 

En, quomodo Catullus satisfecerit amici desiderio qui sese ab amoris procellis in littus 
eiectum ut sublevaret precatus erat! 

Haec igitur cum recolo nullam video caussam cur recedendum sit ab opinione communi 
atque Veronensis libri auctoritate munita, quam spernere non debebant duumviri hodie de Ca- 
tullo optime meriti eiusque elegantiarum existimatores sollertissimi, Ludovicus dico Schwabe et 
Theodorus Heyse. Ceterum elegia ad M'. Allium multo minus depravata in libris fertur quam 
vulgo opinantur. Pauca enim sunt quae etiamnune emendationem exigant, modo ne locos 
propter versuum hiatus insanabiles, velut vv. 46 et 141, aut propter rerum ignorationem de- 
sperandos, velut v. 157 de quo modo dixi, temere attemptemus; pauciora vero quae aliter atque 
in Hauptii recensione omnium nitidissima factum est constituere velis, sicut in versu 39 prae- 
stost et 68 dominae a Froehlichio, in versu 102 Graia a Muellero inventum recipiendum puto. :!2 ) 

At novissimi editoris commenta inutilia omnia, pleraque vel inficeta iudico. qui cum 

in versu 18 

non est dea nescia nostri, 

quae dulcem curis miscct amaritiem 
scribendum coniceret vitis, non intellexit figuram in poetarum sermone longe usitatissimam, qua 
dulcis amoris amarities curarum admixtione effici dicitur; idem comparationem elegantissimam 
et ex Alexandrinorum arte profectam 

qualis in aerii perlucens vertice montis 
rivus muscoso prosilit e lapide, 



31) Quid commoverit poetam ut Clndiam cum Laodamia componeret nos nunc non iam dispicere pos- 
sumus. Fecitne id propter domum frustra inceptam, quod Protesilao quoque puellam amatam in-suam ipsius 
domum deducere non licuerat? Certe in eo non haesit Catullus, quo nos offendimur, quod adulteram Clodiam 
cum luculentissimo uxoriae fidei exemplo compararet, nimis enim contempsit Metellum ut bominem fatuum et 
mulum [LXXXIII 2. 3], quod quid sibi velit is perspiciet qui ex Festo meminerit cur muli Lunae bigis ad- 
hibeantur. 

32) His fortasse accedant vv. 63 sq. 

Hic, velut in nigro iactatis turbine nautis 
lenius aspirans aure secunda venit 

iam prece Pollucis, iam Castoris iraplorata 
ubi ultimi versus certa emendatio iam ab Italis reperta est, qui pro archetypi scriptura implorate reposuerunt im- 
plorata. Sed in primo horum versuum non satis perspicio unde verba in niyro luriine apta sint: verborum enim 
collocatio prohibet quominus cum sequentibus aura secunda venit iungamus. in turbine iactari vero quid sit non 

intellego. Scripsitne Catullus 

Hic vduti nigro iactatis turbine nautis? 



— 19 — 

qui cum de prona praeceps est valle volutus, 
60 per medium sensim transit iter populi, 

dulce viatori lasso in sudore levamen, 

cum gravis exustos aestus hiulcat agros. 33 ) 
— nam Graecam produnt originem quae distinxi, quibus et Homericum [I 14] a><rre xpr.v/j fjie- 
XavuSpo? de industria corrigitur et vox >.sw<popo; ad verbum redditur — prorsus corrupit scribendo 
dulce viatorum crasso — immo basso quod libri praebent — in sudore levamen; neque intellexit 
artificium Catulli, cum in versu 90 

quo mea se molli candida diva pede 
intulit et trito fulgentem in limine plantam 
innixa arguta constituit solea 
corrigeret: candida cura 'neque enim ubi diva pro amata inveniatur dictum habeo' [ann. phil. 
1872, 836], quasi non Lesbiae smydcvsia describeretur velut alterius Veneris, non Erycinae'quam 
Iocus circumvolat et Cupido', sed Alexandrinorum poetarum 

133 quam circum cursans hinc illinc saepe Cupido 
fulgebat crocina candidus in tunica, 
ubi Cupidinis tunicati imaginem satis insolentem ex Tanagraeorum sigillis nunc nobis referre 
possumus; neque melius rem gessit in vv. 97 sqq. 

Quem nunc tam longe non inter nota sepulcra 

nec prope cognatos compositum cineres, 
set Troia obscaena, Troia infelici sepultum 
detinet extremo terra aliena solo. 
ubi primum pro quem reposuit te , praeter morem a Catullo in hoc carmine observatum, ut 
enuntiata vel primaria pronominis relativi vinculo conecteret, velut in w. 25. 70. 91. 101. 105. 
135 factum est, deinde coniecit Troia obscura, ignoratione mali ominis significationis ob quam 
obscaeni notio huic loco vel aptissima est; prorsus denique in contrarium pervertit sententiam 
vv. 139 sq. scribendo 

Saepe etiam Iuno, maxima caclicolum, 

coniugis in culpa flagrantem concipit iram, 

noscens onmivoli perfida facta Iovis. 
ne nimium simus stultorum more molesti. 



33) Eximia quoque arte sunt compositae quae hos versus antecedunt comparationes amoris ab Aetnae 
et aquarum Thermopylensium caloribus desumptae: 

Cum tantum arderem quantum Trinacria rupes 
lymphaque in Oetaeis Malia Thermopylis, 
55 maosta neque assiduo tabescere lumina fletu 
cessarent tristique imbre madere genae. 
sensim enim Maliacae lymphae mentione legentium animi praeparantur descriptioni amoris diu infelicis atque 
lacrimarum pleni quae sequitur. Plane simili artificio in rivi e montibus in planitiem decurrentis descriptione 
viatoris lassi et aquae haustu recreati imago traducit ad eam comparationem qua Allii salutaris celebratur ami- 
citia, quae amicum naufragum sublevarat. Omnia enim in hac elegia tam consummata inter se nexa et colli- 
gata sunt arte, ut gratae neglegentiae specie elaboratissimae compositionis studium obscuretur. 



— 20 — 

ubi dicendum fuit Iunonem iram non concepisse sed repressisse propter plurima Iovis furta, 
quibus respondent in eis quae antecedunt, ?«.a Lesbiae furta, quae Catullus ferenda esse censet 

ne nimium simus stultorum more molesti, 
sed ne hic quidem versus, qui quemadmodum intellegi debeat supra significavi, ab eius libidine 
intactus mansit: quid coniecerit scribendum esse ipsius hominis verbis declarare liceat, 'quis 
enim, di boni, umquam fando vel legendo a» divit stultos homines hunc habere morem, feminis 
esse molestos? quod si ahquando verissimum est, num ideo licet hoc tamquam communem 
omnium stultorem morem designare? non seripsit hercle Catullus tam inepta, sed dedit quod 
vita cotidiana comprobavit 

ne nimium simus cutorum more molesti, 
de tutoribus eorumque supercilio omnia nota'. [Anall. Catull. p. 62.] 



Verum ne ipsi stultorum more nimis molesti esse videamur in talibus exagitandis quae 
melius 'ventos irrita ferre et nebulas aerias sinas', iam laetiora auspieemur vosque invitamus 
ad largam lautamque omnigenanun disciplinarum dapem infra appositam, qua si strenue et 
gnaviter uti volueritis, ne ipsi postmodum foedis erroribus irretiri vos patiamini cavebitis.